بی تاوان: در حالی که روند خلع سلاح و انحلال پکک در ترکیه و اقلیم کردستان عراق به مراحل حساس نزدیک شده، گزارش «نشنال کانتکست» حاکی است که پژاک، شاخه ایرانی این جریان، نهتنها وارد روند مشابهی نشده بلکه در امتداد مرزهای ایران در حال توسعه مواضع، تونلها و زیرساختهای خود است؛ وضعیتی که میتواند پرونده پژاک را به یکی از مهمترین ابهامات مرحله پس از انحلال پکک تبدیل کند.
گزارش سرویس بینالملل، وبسایت «نشنال کانتکست» در گزارشی به روند انحلال پکک و تحولات گروههای وابسته به آن پرداخت و با تمرکز بر وضعیت پژاک نوشت: پارلمان ترکیه در اوایل ماه اوت قانونی با عنوان «تقویت همبستگی ملی و ادغام اجتماعی» تصویب کرد که چارچوب مربوط به بازگشت و ادغام مجدد قانونی اعضای پ.ک.ک را تعیین میکند. با این حال، برای فعال شدن این قانون، شورای امنیت ملی ترکیه (MGK) باید تأیید کند که پ.ک.ک، و مهمتر از آن، تمامی گروههای تحت چتر «ک.ج.ک» (KCK) و همه تشکلهای مرتبط با آن، سلاحهای خود را کنار گذاشته و به مرحلهای برگشتناپذیر از خلع سلاح رسیدهاند. این تأییدیه یکی از الزامات اصلی برای آن است که قانون از نظر حقوقی فعال تلقی شود و دروازهای است که از طریق آن دوره ششماهه اجرای قانون آغاز خواهد شد.
بر اساس اطلاعات منابع نزدیک به محافل سیاسی و امنیتی ترکیه، روند راستیآزمایی هماکنون در مراحل پیشرفته قرار دارد. «یلدیرای اوغور»، روزنامهنگاری که از نزدیکترین خبرنگاران به روند مرتبط با پ.ک.ک به شمار میرود، گزارش داده است که انتظار میرود سازمان اطلاعات ملی ترکیه (MIT) و نیروهای مسلح ترکیه (TSK) در طول ماههای اوت و سپتامبر، خلع سلاح پ.ک.ک و تخلیه اردوگاههای این گروه را تأیید کنند. پس از آن، ارزیابی آنها به رجب طیب اردوغان و شورای امنیت ملی ارائه خواهد شد. این گزارش را «اوزگور جبه»، روزنامهنگار دیگری که ارتباطات نزدیکی با این روند دارد، نیز تأیید کرده و گفته است هدف این است که تأییدیه تا ماه اکتبر صادر شود.
اگر این جدول زمانی محقق شود، شورای امنیت ملی ترکیه میتواند در ماه اکتبر انحلال رسمی پ.ک.ک را اعلام کند. پس از آن، این اعلامیه مبنای همه تحولات بعدی خواهد بود؛ از جمله سازوکار بازگشت اعضای مسلح که دوره ششماهه آن برای پذیرش درخواست افرادی که مایل به بازگشت هستند و میخواهند پروندههای قضاییشان تعیین تکلیف شود، آغاز خواهد شد.
گفته میشود روند صدور این تأییدیه در حالی در جریان است که گزارشها حاکی از آن است که برچیدن عملی ساختار پ.ک.ک در عراق و ترکیه، و همزمان ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) در ساختار دولت سوریه، به مراحل پایانی نزدیک شده است. با این حال، یک عنصر کلیدی از مجموعه مسلح مرتبط با پ.ک.ک که هیچ حرکت مشابهی در آن مشاهده نمیشود، «پژاک» (PJAK)، شاخه ایرانی-کرد پ.ک.ک است که در حال تقویت و گسترش مواضع خود در امتداد مرز ایران است.
زمینه موضوع
مبنای صدور این تأییدیه، رسیدن به آستانهای مشخص است که دستگاه امنیتی ترکیه انتظار دارد محقق شود. گزارشهای ترکیه تعداد اعضای مسلح فعال پ.ک.ک را در ۱۸ اردوگاه در منطقه اقلیم کردستان عراق حدود ۳۸۰۰ نفر برآورد میکنند. علاوه بر این، حدود ۲۵۰۰ نفر نیز وجود دارند که ارتباط خود را با پ.ک.ک قطع کرده و زندگی غیرنظامی در پیش گرفتهاند، اما همچنان در اقلیم کردستان عراق زندگی میکنند. همچنین حدود ۱۵۰۰ نفر دیگر عمدتاً افراد غیرمسلح و هوادار پ.ک.ک هستند که احکام نهایی حبس یا محکومیت قضایی در ترکیه دارند، اما در اقلیم کردستان عراق زندگی میکنند.
با این حال، قانون شامل همه ۳۸۰۰ عضو مسلح نخواهد شد. در میان آنها، حدود ۹۰۰ جنگجو، از جمله ۲۳۰ چهره ارشد، بعید است مشمول این قانون شوند و انتظار میرود خارج از ترکیه باقی بمانند. با این وجود، اگر زندانیان پ.ک.ک در ترکیه، اعضای این گروه در اروپا و افرادی که در اردوگاههای پناهندگان، از جمله اردوگاه مخمور در شمال عراق، به سر میبرند نیز در نظر گرفته شوند، دامنه شمول این قانون احتمالاً جمعیت بسیار بزرگتری را دربر خواهد گرفت.
تحویل سلاحها در پنج محل جمعآوری متمرکز میشود: «بیناره قندیل، کورتهک، زرگله، لِوچه و بوله». چهار مورد از این مناطق در بخش غربی منطقه قندیل قرار دارند؛ موضوعی که نشان میدهد سلاحها در اطراف قندیل و بهصورت محلی جمعآوری میشوند و قرار نیست جنگجویان برای تسلیم سلاحهای خود به مراکز دوردست منتقل شوند.
گزارشهای امنیتی ترکیه از وجود زرادخانهای در ۳۵ محل زیرزمینی خبر دادهاند. فهرست تسلیحات گزارششده شامل سامانههای ضدزره «AT4» و «LAW»، نارنجکاندازهای «RPG-7»، تفنگهای «M4، M16 و AK-47»، تفنگهای تکتیرانداز «دراگونوف» و دیگر سلاحهای تکتیراندازی، نشانگرهای لیزری و تجهیزات دید در شب، خمپارهاندازهای ۶۰ و ۸۲ میلیمتری، توپهای بدون لگد، موشکهای پدافند هوایی دوشپرتاب «SA-7، استرلا، استینگر و ایگلا»، موشکهای ضدتانک «کُنکورس و میلان»، مسلسلهای سنگین «DShK»، مسلسلهای «PKM»، راکتهای «کاتیوشا»، نارنجک و نارنجکانداز، و پهپادهای انفجاری از نوعی که در حملات قبلی مورد استفاده قرار گرفتهاند.
در بخش مربوط به تخلیه مواضع، گزارشهای ترکیه از تخلیه دهها موضع پ.ک.ک در «گارا، متینا، زاپ، آواشین، حفتانین» و دیگر مناطق نزدیک به مرز ترکیه خبر میدهند. رسانههای ترکیه مدعی شدهاند که این تخلیهها از طریق اطلاعات و گزارشهای امنیتی، بازرسیهای میدانی و همچنین رصد ماهوارهای و پایش مبتنی بر مختصات جغرافیایی تأیید شدهاند. گزارشها حاکی است که نیروهای ترکیه در بخش قابل توجهی از مناطق رو به مرز ترکیه، پس از پاکسازی مواضع تخلیهشده، وارد آنها شدهاند.
این روند مستقیماً به مجموعهای از غارها و مواضع مستحکم منتهی میشود که از مرز ترکیه به سمت قندیل امتداد دارند و «TNC» آنها را بهعنوان بخشی از پرونده راستیآزمایی دولت دنبال کرده است. بنابراین، نوار شمالی منطقه قرار نیست بهصورت یک خلأ امنیتی رها شود؛ بلکه ارتش ترکیه در حال بازرسی، پاکسازی و تأمین امنیت آن است.
مسیر سوریه نیز به موازات این روند پیش میرود: «نیروهای دموکراتیک سوریه»(SDF) و هسته اصلی آن، یعنی «یگانهای مدافع خلق» (YPG)، در حال ادغام در ارتش و ساختار دولتی سوریه هستند. این اقدام، ساختار مسلحانه خودمختار آنها را از میان میبرد، اما همزمان نیروهای این گروه در ساختار جدید ادغام میشوند؛ موضوعی که اردوغان آن را چنین چارچوببندی کرده است که به آنها «سهمی» در روند دولتسازی در سوریه داده میشود.
با این حال، یک پرسش بزرگ همچنان درباره آینده «پژاک» (PJAK) باقی است؛ گروهی که در هیچ روند مشابهی مشارکت ندارد و در واقع، زیرساختهای آن در امتداد مرز، اگر چیزی تغییر کرده باشد، گسترش یافته و نه اینکه برچیده شده باشد.
برآوردها شمار نیروهای پژاک را در شاخه مسلح آن، یعنی «یگانهای شرق کردستان» (YRK)، بین حدود ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ جنگجو تخمین میزنند. به نظر میرسد این شمار از نظر سازمانی جدا از ۳۸۰۰ کادر پ.ک.ک در روند انحلال این گروه در عراق باشد، هرچند مرز میان آنها به دلیل جغرافیای مشترک قندیل و پیشینه سازمانی مشترک، کاملاً نفوذپذیر است.
بهطرز طنزآمیزی، پژاک اکنون فعالتر از هر زمان دیگری طی بیش از یک دهه گذشته است و در طول سال ۲۰۲۶، درگیریهای مستمری در سمت ایرانی مرز داشته است. نیروهای این گروه در شبکهای از غارها و تونلها در امتداد کمربند قندیل مستقر هستند. ساکنان مناطق اطراف «بوین» در حلبچه از ایجاد پایگاههای جدید، حفر تونل، حفر چاه و حضور ماشینآلات سنگین در منطقه خود خبر داده و این نیروها را وابسته به پ.ک.ک معرفی کردهاند.
گزارشهای دیگری نیز از احداث سنگر، عملیات مهندسی جاده و جابهجایی ماشینآلات سنگین در محورهایی خبر دادهاند که از قندیل به سمت مرز ایران، از قندیل به سوی آسوس، از قندیل به سمت برادوست، چومان و سیدکان، و همچنین به سمت جنوب و در جهت پنجوین، حلبچه و هورامان امتداد دارند.
این تفاوت در نحوه برخورد با این گروهها، در رفتار ایران نیز دیده میشود. ایران در سراسر سال ۲۰۲۶ کارزار گستردهای از حملات و کمینها را علیه دیگر احزاب مخالف کرد ایرانی که در اقلیم کردستان عراق پناه گرفتهاند، از جمله «حزب دموکرات کردستان ایران (KDPI)، حزب آزادی کردستان (PAK)، شاخههای کومله و خبات»، به راه انداخته است. تلفات این حملات عمدتاً در نوار مرزی سورانینشین و سنینشین متمرکز بوده است.
اما «پژاک» که از نظر جغرافیایی به ایران نزدیکتر است، از نظر نظامی سازمانیافتهتر است و در امتداد محورهای قندیل و پنجوین استقرار دارد، با همان کارزار نظاممند علیه زیرساختهایش در خاک عراق مواجه نشده است. «TNC» این عدم تقارن را یکی از روشنترین نشانهها میداند که تهران پرونده پ.ک.ک ـ پژاک را با منطق متفاوتی مدیریت میکند.
البته پژاک کاملاً از حملات ایران در امان نمانده و ایران مواضع این گروه را در داخل خاک خود هدف قرار داده است، اما تفاوت در نحوه برخورد با زیرساختهای پژاک در سمت عراقی مرز، بهسختی قابل نادیده گرفتن است.
