بیتاوان: عبدالله اوجالان در تاریخ معاصر ترکیه شخصیتی متناقض و در عین حال تعیینکننده است؛ بنیانگذار سازمانی که چهار دهه با دولت ترکیه وارد جنگ مسلحانه شد و اکنون، پس از سالها زندان، همان فردی است که فراخوان پایان مبارزه مسلحانه و انحلال پ.ک.ک را صادر کرده است.
اهمیت تحولات اخیر تنها در پایان فعالیت مسلحانه پ.ک.ک خلاصه نمیشود. آنچه در حال شکلگیری است، تلاش برای تبدیل یک مناقشه امنیتی چنددههای به یک مسئله سیاسی و حقوقی است؛ روندی که اگر به نتیجه برسد، میتواند معادلات سیاسی داخل ترکیه و همچنین مناسبات آنکارا با کردهای سوریه و عراق را تحت تأثیر قرار دهد.
از آرمان دولت مستقل تا پذیرش راهکار سیاسی
اوجالان در سال ۱۹۷۸ پ.ک.ک را بنیان گذاشت. این سازمان در سال ۱۹۸۴ مبارزه مسلحانه خود را با هدف ایجاد یک کشور مستقل کرد آغاز کرد؛ جنگی که دهها هزار قربانی بر جای گذاشت و به یکی از طولانیترین مناقشههای مسلحانه خاورمیانه تبدیل شد.
اما نگاه اوجالان در طول دهههای بعد دستخوش تغییر شد. او بهتدریج از مطالبه تشکیل کشور مستقل فاصله گرفت و بر خودگردانی، حقوق سیاسی و فرهنگی کردها و راهکارهای سیاسی تمرکز کرد.
این تغییر را باید یکی از کلیدیترین عناصر فهم موضع کنونی او دانست. پ.ک.ک امروز همان سازمانی نیست که در دهه ۱۹۸۰ شکل گرفت و گفتمان سیاسی اوجالان نیز طی این سالها دچار تحول اساسی شده است.
زندان نتوانست نقش اوجالان را حذف کند
اوجالان در سال ۱۹۹۹ در کنیا دستگیر و به ترکیه منتقل شد. او ابتدا به اعدام محکوم شد، اما پس از لغو مجازات اعدام در ترکیه، حکم وی به حبس ابد تبدیل شد.
با این حال، زندان امرالی نتوانست ارتباط سیاسی او با بدنه جنبش کردی را بهطور کامل قطع کند.
یکی از مهمترین نشانههای این نفوذ، نقش او در آتشبسها و تلاشهای صلح در دورههای مختلف بود. اوجالان در سال ۲۰۱۳ نیز در روند مذاکرات صلح میان دولت ترکیه و پ.ک.ک نقش داشت؛ مذاکراتی که در سال ۲۰۱۵ فروپاشید و بار دیگر درگیریها شدت گرفت.
از همین رو، موقعیت فعلی اوجالان را نمیتوان صرفاً با عنوان «رهبر زندانی پ.ک.ک» توضیح داد. او در ساختار سیاسی مسئله کردها به کانالی تبدیل شده که میتواند میان دولت ترکیه و بخشی از جریان کردی ارتباط برقرار کند.
چرا فراخوان او در سال ۲۰۲۵ نقطه عطف بود؟
در فوریه ۲۰۲۵، اوجالان از پ.ک.ک خواست سلاحهای خود را کنار گذاشته و سازمان را منحل کند و مسئله کردها را از مسیر سیاسی دنبال کند.
سه ماه بعد، پ.ک.ک تصمیم خود برای پایان دادن به مبارزه مسلحانه و انحلال سازمانی را اعلام کرد.
اهمیت این تحول در آن است که پایان جنگ نه از طریق شکست نظامی یک طرف، بلکه از مسیر یک تصمیم سیاسی از سوی بنیانگذار و رهبر تاریخی پ.ک.ک دنبال شد.
۱۰ اوت؛ ورود روند صلح به مرحله حقوقی
تحول مهمتر در ۱۰ اوت ۲۰۲۶ رخ داد؛ زمانی که پارلمان ترکیه قانونی را برای ایجاد چارچوب حقوقی روند خلع سلاح و ادغام مجدد برخی اعضای سابق پ.ک.ک تصویب کرد.
این قانون با ۴۶۸ رأی موافق در برابر ۸۸ رأی مخالف تصویب شد و برای برخی اعضای پ.ک.ک که سلاحهای خود را تحویل دهند، امکان تعلیق یا توقف برخی تعقیبها و مجازاتها را فراهم میکند. البته این امتیازات شامل همه افراد نمیشود و افرادی که در قتل عمد یا جرایم سنگین دست داشتهاند، از آن مستثنا هستند.
این تحول اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا روندی که تا پیش از این بیشتر در سطح سیاسی و امنیتی دنبال میشد، اکنون وارد مرحله قانونگذاری شده است.
به بیان دیگر، آنکارا تلاش دارد برای «پایان پ.ک.ک» یک مسیر حقوقی ایجاد کند.
اما مسئله اصلی هنوز حل نشده است
تصویب قانون به معنای پایان کامل مسئله کردها نیست.
یکی از نقاط ضعف مهم روند کنونی این است که قانون جدید، موضوعات گستردهتر مربوط به حقوق سیاسی و فرهنگی کردها، اصلاح قوانین ضدتروریسم و وضعیت عبدالله اوجالان را بهطور کامل حل نمیکند. حتی خود اوجالان نیز از چارچوب قانونی جدید بهعنوان آغاز یک مسیر برای حل یک مسئله تاریخی یاد کرده و بر ضرورت حرکت به سوی «جمهوری دموکراتیک» تأکید کرده است.
در واقع، خلع سلاح پ.ک.ک یک مسئله است و حل ریشههای سیاسی مناقشه مسئلهای دیگر.
اگر صرفاً سلاحها کنار گذاشته شوند اما فضای سیاسی برای بیان مطالبات کردی تغییر نکند، خطر آن وجود دارد که شکاف سیاسی دوباره به بحران امنیتی تبدیل شود.
سرنوشت اوجالان؛ حلقه مفقوده روند جدید
یکی از پیچیدهترین موضوعات، وضعیت خود عبدالله اوجالان است.
رهبران پ.ک.ک بارها آزادی او را برای موفقیت روند صلح ضروری دانستهاند، زیرا آغازگر اصلی این روند او بوده است. با این حال، قانون تصویبشده در پارلمان ترکیه شامل اوجالان نمیشود و حبس ابد او همچنان پابرجاست.
این مسئله میتواند در آینده به یکی از مهمترین چالشهای روند صلح تبدیل شود.
اگر آنکارا از اوجالان برای پایان مبارزه مسلحانه و انحلال پ.ک.ک استفاده میکند، پرسش بعدی این خواهد بود که نقش و وضعیت حقوقی او در مرحله پس از خلع سلاح چه خواهد بود.
پیامد منطقهای؛ مسئله فقط ترکیه نیست
پرونده اوجالان و پ.ک.ک صرفاً یک موضوع داخلی ترکیه نیست.
کردها در ترکیه، سوریه، عراق و ایران حضور دارند و تحولات مربوط به پ.ک.ک بر روابط میان این کشورها نیز تأثیر میگذارد.
بهخصوص در سوریه، آینده نیروهای کردی و رابطه آنها با آنکارا همچنان یکی از مسائل حساس منطقهای است. بنابراین موفقیت یا شکست روند جدید ترکیه میتواند پیامدهایی برای آینده ساختارهای کردی در سوریه و همچنین مناسبات امنیتی ترکیه با عراق داشته باشد.
اردوغان چه چیزی به دست میآورد؟
روند صلح برای رجب طیب اردوغان نیز تنها یک پروژه امنیتی نیست.
پایان یک مناقشه چهاردههای میتواند دستاورد مهمی برای دولت ترکیه باشد و امکان تمرکز بیشتر بر اقتصاد، امنیت مرزی و سیاست منطقهای را فراهم کند. همچنین توافق با جریان کردی میتواند معادلات داخلی ترکیه را تغییر دهد.
از سوی دیگر، منتقدان دولت اردوغان نگراناند که روند صلح با اهداف سیاسی داخلی پیوند بخورد و از آن برای تقویت موقعیت سیاسی رئیسجمهور استفاده شود. همین مسئله موجب شده است که حتی در میان جریانهای سیاسی ترکیه نیز درباره انگیزهها و پیامدهای روند کنونی اختلافنظر وجود داشته باشد.
آزمون واقعی از امروز آغاز میشود
اوجالان توانست پ.ک.ک را به نقطهای برساند که رهبران آن پایان مبارزه مسلحانه را بپذیرند؛ اما مرحله دشوارتر اکنون آغاز شده است.
آزمون واقعی، اجرای توافقهاست: خلع سلاح کامل، ادغام مجدد اعضای سابق پ.ک.ک، تضمینهای حقوقی، اصلاحات سیاسی و تعیین جایگاه اوجالان.
تجربه شکست روند صلح ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵ نیز هشدار مهمی است. آن تجربه نشان داد که حتی زمانی که دو طرف به مذاکره روی میآورند، بدون ایجاد یک چارچوب سیاسی و حقوقی پایدار، امکان بازگشت بحران وجود دارد.
از این منظر، تصویب قانون ۱۰ اوت را باید آغاز مرحله جدید دانست، نه پایان مسئله.
جمعبندی
عبدالله اوجالان اکنون در نقطهای تاریخی ایستاده است: فردی که در سال ۱۹۷۸ در تأسیس پ.ک.ک نقش داشت و در سال ۱۹۸۴ وارد مسیر مبارزه مسلحانه شد، پس از بیش از چهار دهه، از همان سازمان خواست سلاح را کنار بگذارد و منحل شود.
این تناقض ظاهری، در واقع مهمترین ویژگی تحول سیاسی اوجالان است.
مسئله امروز دیگر صرفاً این نیست که «پ.ک.ک چه خواهد کرد؟»؛ پرسش بزرگتر این است که ترکیه پس از پ.ک.ک چگونه با مسئله کردها برخورد خواهد کرد؟
اگر روند کنونی از خلع سلاح فراتر رفته و به اصلاحات سیاسی و تضمین حقوق شهروندی منجر شود، میتواند یکی از مهمترین تحولات سیاسی تاریخ معاصر ترکیه باشد.
اما اگر پایان سلاح بدون حل مسئله سیاسی دنبال شود، ممکن است تنها شکل مناقشه تغییر کند، نه ماهیت آن.
در نهایت، میراث سیاسی اوجالان اکنون وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن موفقیت او نه با قدرت نظامی پ.ک.ک، بلکه با توانایی تبدیل یک جنبش مسلحانه به یک روند سیاسی سنجیده خواهد شد.
