بیتاوان: روند خلع سلاح و پایان فعالیت مسلحانه پ.ک.ک در ترکیه، پرسش تازهای را درباره آینده گروههای مرتبط با این جریان تروریست در منطقه مطرح کرده است؛ مهمترین پرسش این است که آیا تغییر مسیر پ.ک.ک، پژاک را نیز به سمت کنار گذاشتن سلاح خواهد برد یا این گروه مسیر متفاوتی را دنبال خواهد کرد؟
این پرسش در ماههای اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ زیرا برخلاف روندی که درباره پ.ک.ک در ترکیه شکل گرفته، پژاک تاکنون اعلام نکرده است که قصد دارد ساختار مسلحانه خود را منحل کند.
پ.ک.ک در مسیر خلع سلاح؛ اما پژاک همچنان مسلح است
عبدالله اوجالان در فوریه ۲۰۲۵ خواستار انحلال پ.ک.ک و پایان مبارزه مسلحانه شد و پس از آن، پ.ک.ک نیز از پایان مبارزه مسلحانه و انحلال ساختار سازمانی خود خبر داد.
روند اجرای این تصمیم در ترکیه در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله حقوقی و اجرایی تازهای شده است و آنکارا سازوکارهایی را برای خلع سلاح و ادغام اجتماعی اعضای پ.ک.ک دنبال میکند.
اما این تحول یک خلأ مهم ایجاد کرده است:
اگر پ.ک.ک سلاح را کنار بگذارد، تکلیف پژاک چه خواهد شد؟
گزارشهای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نشان میدهند که پژاک و شاخه مسلح آن، ی.ر.ک، همچنان از کنار گذاشتن سلاح خودداری کردهاند.
به این ترتیب، پایان مبارزه مسلحانه پ.ک.ک را نمیتوان بهصورت خودکار پایان فعالیت مسلحانه پژاک تلقی کرد.
پژاک خود را از تصمیم پ.ک.ک جدا میکند
یکی از نکات کلیدی در این پرونده، مواضع اعلامشده از سوی خود پژاک است.
پژاک در مواضع قبلی خود تأکید کرده که تصمیم پ.ک.ک الزاماً به معنای انحلال این گروه نیست و آینده فعالیتهایش را جداگانه بررسی میکند. همین مسئله باعث شده است که میان روند سیاسی ترکیه و وضعیت گروههای مسلح مستقر در مناطق مرزی ایران، فاصله قابل توجهی وجود داشته باشد.
بنابراین، نمیتوان صرفاً با استناد به انحلال پ.ک.ک نتیجه گرفت که تمام ساختارهای نظامی وابسته یا نزدیک به این جریان نیز بهطور همزمان منحل خواهند شد.
قندیل؛ گره اصلی ماجرا
یکی از نقاط مهم در بررسی آینده پژاک، منطقه قندیل و مناطق مرزی شمال عراق است؛ منطقهای که طی سالهای گذشته محل فعالیت و استقرار گروههای مرتبط با پ.ک.ک بوده است.
گزارشهای تازه درباره تحولات سال ۲۰۲۶ حتی از احتمال جابهجایی بخشی از ظرفیت انسانی و لجستیکی شبکه وابسته به پ.ک.ک به سمت مناطق مرزی ایران سخن گفتهاند. البته این موضوع در حد یک سناریوی احتمالی مطرح شده و نمیتوان آن را بهعنوان واقعیتی قطعی تلقی کرد.
اهمیت این مسئله در آن است که خلع سلاح واقعی تنها به یک بیانیه سیاسی محدود نمیشود.
برای ارزیابی پایان یک ساختار مسلحانه باید مشخص شود:
نیروهای مسلح چه سرنوشتی پیدا میکنند؟ سلاحها و تجهیزات کجا نگهداری یا تحویل داده میشوند؟ پایگاهها و اردوگاهها چه وضعیتی خواهند داشت؟ ساختار فرماندهی منحل میشود یا بازآرایی خواهد شد؟ آیا نیروهای سابق به زندگی غیرنظامی بازمیگردند یا به مناطق دیگری منتقل میشوند؟
پاسخ به این پرسشهاست که میتواند میزان واقعی و برگشتناپذیر بودن یک روند خلع سلاح را مشخص کند.
آیا پژاک میتواند جای خالی پ.ک.ک را پر کند؟
این یکی از مهمترین سناریوهایی است که درباره آینده تحولات منطقه مطرح شده است.
برخی گزارشها و تحلیلها احتمال انتقال بخشی از نیروها و ظرفیتهای شبکه وابسته به پ.ک.ک به سمت مرزهای ایران را مطرح کردهاند.
با این حال، میان «احتمال انتقال نیرو» و «وقوع انتقال سازمانیافته» تفاوت اساسی وجود دارد.
هیچ تحلیلی صرفاً بر اساس همجواری جغرافیایی یا سابقه تشکیلاتی نمیتواند ثابت کند که چنین انتقالی حتماً اتفاق خواهد افتاد.
آنچه قابل بررسی است، روندهای میدانی، تعداد درگیریها، تغییر محل استقرار نیروها، ساختار فرماندهی و تحولات مرزی است.
افزایش فعالیت نظامی؛ واقعیت یا بخشی از یک روایت سیاسی؟
یکی از گزارشهای منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۶ با استناد به دادههای ACLED، از افزایش فعالیت مسلحانه ی.ر.ک در سال جاری خبر داده است. در همان گزارش، احتمال انتقال بخشی از ظرفیت شبکه پ.ک.ک به سمت ایران نیز مورد بحث قرار گرفته است.
این دادهها میتوانند برای بررسی روندهای امنیتی مهم باشند، اما باید میان داده ثبتشده و تفسیر سیاسی از آن دادهها تفاوت گذاشت.
برای مثال، افزایش تعداد حوادث مسلحانه بهتنهایی ثابت نمیکند که پژاک در حال تبدیل شدن به جایگزین پ.ک.ک است. برای چنین نتیجهای باید شواهد مستقل دیگری نیز وجود داشته باشد.
چرا پرونده پژاک با پ.ک.ک متفاوت است؟
یکی از دلایل اصلی تفاوت این دو پرونده، تفاوت در طرفهای درگیر و محیط سیاسی آنهاست.
روند پ.ک.ک در درجه نخست در ارتباط با سیاست داخلی ترکیه شکل گرفته است؛ در حالی که پرونده پژاک مستقیماً با امنیت مرزهای ایران، وضعیت شمال عراق و روابط تهران با اقلیم کردستان و بغداد ارتباط پیدا میکند.
به همین دلیل، حتی اگر روند خلع سلاح پ.ک.ک در ترکیه به نتیجه برسد، این تحول بهتنهایی نمیتواند سرنوشت پژاک را تعیین کند.
در واقع، برای تغییر وضعیت پژاک باید مجموعهای از عوامل همزمان تغییر کند؛ از جمله:
سیاست تهران، تصمیمات پژاک، تحولات اقلیم کردستان، سیاست بغداد و وضعیت روابط ترکیه و پ.ک.ک.
آیا مذاکره تهران و پژاک ممکن است؟
یکی دیگر از پرسشهای مهم، امکان شکلگیری یک روند سیاسی میان تهران و پژاک است.
در سالهای گذشته، میان ایران و پژاک دورههایی از درگیری و همچنین کاهش تنش وجود داشته است. با این حال، تاکنون روند سیاسی مشابه آنچه در ترکیه میان دولت و پ.ک.ک شکل گرفته، میان تهران و پژاک ایجاد نشده است.
بنابراین، طرح احتمال مذاکره را نباید با آغاز یک مذاکرات واقعی اشتباه گرفت.
برای شکلگیری چنین روندی، ابتدا باید درباره چند موضوع اساسی میان طرفین نوعی تفاهم ایجاد شود؛ از جمله پایان فعالیت مسلحانه، وضعیت نیروها، محل استقرار آنها و چارچوب سیاسی آینده.
آزمون واقعی در ماههای آینده
اگر روند خلع سلاح پ.ک.ک در ترکیه ادامه پیدا کند، یکی از مهمترین شاخصها برای ارزیابی پیامدهای منطقهای آن، وضعیت گروههای مسلح مرتبط با این شبکه در خارج از ترکیه خواهد بود.
در این میان، پژاک جایگاه ویژهای دارد.
اگر ساختار مسلحانه پ.ک.ک واقعاً منحل شود اما پژاک همچنان فعالیت مسلحانه خود را ادامه دهد، یک پرسش جدی باقی خواهد ماند:
آیا شاهد پایان یک ساختار مسلحانه هستیم یا صرفاً شاهد تغییر جغرافیای فعالیت آن؟
پاسخ این پرسش تنها با گذشت زمان و مشاهده تحولات میدانی مشخص خواهد شد.
جمعبندی؛ پایان پ.ک.ک، پایان پژاک نیست
آنچه تاکنون میتوان بر اساس مواضع اعلامشده و گزارشهای موجود گفت، این است که روند خلع سلاح پ.ک.ک و آینده پژاک دو موضوع مرتبط اما یکسان نیستند.
پژاک تاکنون تصمیمی رسمی برای انحلال ساختار مسلحانه خود اعلام نکرده است و گزارشهای سال ۲۰۲۶ نیز از ادامه فعالیت این گروه خبر میدهند.
در نتیجه، آینده پژاک به مجموعهای از تحولات وابسته است؛ نه فقط تصمیم پ.ک.ک.
آنچه اهمیت دارد این است که هرگونه روند واقعی پایان خشونت باید در عمل با کاهش پایدار فعالیت مسلحانه، تعیین تکلیف نیروها، سلاحها و ساختارهای نظامی و ایجاد مسیر سیاسی روشن همراه باشد.
تا زمانی که این مؤلفهها روشن نشدهاند، نمیتوان از پایان کامل فعالیت مسلحانه در شبکههای مرتبط با پ.ک.ک در منطقه سخن گفت.
پرسش اصلی همچنان باقی است:
اگر پ.ک.ک سلاحهایش را زمین بگذارد، پژاک چه خواهد کرد؟
پاسخ به این پرسش میتواند یکی از مهمترین تحولات امنیتی و سیاسی مرتبط با مرزهای ایران، عراق و ترکیه در ماههای آینده باشد.
