بی تاوان: تحولات ماههای اخیر در ترکیه و سوریه نشان میدهد مسئله کردی در این دو کشور وارد مرحلهای متفاوت شده است؛ مرحلهای که برخلاف دهههای گذشته، محور اصلی آن نه گسترش ساختارهای مسلحانه، بلکه بحث درباره خلع سلاح، انحلال تشکیلات نظامی و ادغام نیروهای مسلح در ساختارهای دولتی است.
مرکز مطالعات الجزیره در تازهترین گزارش خود، این تحولات را نشانه پیشرفت همزمان دو روند در ترکیه و سوریه ارزیابی کرده است؛ روندهایی که در صورت تداوم میتوانند معادلات امنیتی و سیاسی منطقه را تحت تأثیر قرار دهند.
ترکیه؛ از درخواست انحلال PKK تا روند خلع سلاح
بر اساس این گزارش، روند جدید در ترکیه از اکتبر ۲۰۲۴ و با طرح موضوع انحلال PKK و پایان دادن به مبارزه مسلحانه آغاز شد. در فوریه ۲۰۲۵ نیز عبدالله اوجالان خواستار انحلال PKK و کنار گذاشتن سلاح شد.
پس از آن، PKK در کنگره خود در مه ۲۰۲۵ تصمیم به انحلال و پایان مبارزه مسلحانه گرفت و در ژوئیه همان سال، گروهی از اعضای این سازمان بهصورت نمادین سلاحهای خود را در شمال عراق سوزاندند.
با این حال، روند مذکور برای مدتی با ابهام و کندی مواجه شد؛ از جمله درباره میزان پایبندی تمام شاخههای PKK، سرنوشت اعضای مستقر در خارج از ترکیه و چگونگی تعیین تکلیف پرونده افراد متهم به جرایم مختلف.
در سال ۲۰۲۶ روند سیاسی بار دیگر شتاب گرفت. پارلمان ترکیه در ماه اوت قانونی با عنوان «تقویت همبستگی ملی و یکپارچگی اجتماعی» تصویب کرد که چارچوبی قانونی برای بازگشت بخشی از اعضای PKK و روند ادغام مجدد آنان فراهم میکند.
در همین حال، یک سازوکار نظارتی نیز برای پیگیری روند خلع سلاح و ادغام ایجاد شده است. البته گزارش الجزیره تأکید میکند که درباره سرنوشت برخی چهرههای ارشد PKK در شمال عراق و وضعیت آینده اوجالان همچنان پرسشهایی وجود دارد.
سوریه؛ پایان تدریجی ساختار خودمختار SDF
تحولات سوریه مسیر متفاوت اما مرتبطی را طی کرده است.
طبق گزارش مرکز مطالعات الجزیره، در مارس ۲۰۲۵ آمریکا به نیروهای دموکراتیک سوریه اعلام کرد که قصد کاهش حضور نظامی خود در سوریه را دارد و آنان را به توافق با دمشق تشویق کرد.
پس از آن، میان مظلوم عبدی و احمد الشرع توافقی برای بازگرداندن حاکمیت دولت سوریه بر مناطق شمال و شمالشرق این کشور و ادغام نیروهای SDF و نهادهای وابسته به اداره خودمختار در ساختار دولت شکل گرفت.
اجرای این توافق در ابتدا با موانعی روبهرو شد و اختلاف بر سر خودمختاری و تمرکززدایی ادامه یافت. اما پس از درگیریهای ژانویه ۲۰۲۶، روند بازگشت نهادهای دولتی به شمالشرق سوریه سرعت بیشتری گرفت.
در ادامه، دولت سوریه اقداماتی همچون اعطای مجدد تابعیت به بخشی از کردهای فاقد تابعیت، بهرسمیتشناختن برخی حقوق زبانی و فرهنگی و اعلام نوروز بهعنوان تعطیلی ملی را انجام داد.
همزمان، روند ادغام نیروهای SDF در ارتش سوریه شتاب گرفت و بخشی از گذرگاههای مرزی و میادین نفت و گاز نیز به دولت سوریه واگذار شد. در اوت ۲۰۲۶، مظلوم عبدی اعلام کرد که روند ادغام نهادهای نظامی و غیرنظامی کردی تکمیل شده است.
مسئله اصلی؛ آیا ساختار مسلحانه واقعاً پایان یافته است؟
با وجود این تحولات، گزارش الجزیره تأکید میکند که هنوز نمیتوان پایان کامل مناقشه را قطعی دانست.
در ترکیه، میزان همراهی تمام شاخههای PKK با روند انحلال، سرنوشت نیروهای مستقر در خارج از کشور و وضعیت اعضای زندانی همچنان از مسائل حلنشده است.
در سوریه نیز ادغام هزاران نیروی سابق SDF در ساختارهای دولتی، آینده نظام آموزشی مناطق تحت کنترل سابق اداره خودمختار و فضای فعالیت سیاسی کردها همچنان با چالشهایی روبهروست.
مسئلهای فراتر از ترکیه و سوریه
یکی از نکات مهم گزارش این است که مسئله کردی را نمیتوان صرفاً در چارچوب ترکیه و سوریه تحلیل کرد.
عراق و ایران نیز بخش مهمی از معادله منطقهای کردها هستند و هرگونه تغییر پایدار در مناسبات میان دولتها و جریانهای کردی میتواند بر معادلات امنیتی منطقه اثرگذار باشد.
از این منظر، آنچه امروز در ترکیه و سوریه جریان دارد، صرفاً یک روند داخلی نیست؛ بلکه میتواند بخشی از بازتعریف نقش گروههای مسلح کردی در نظم سیاسی جدید خاورمیانه باشد.
پایان یک دوره یا آغاز مرحلهای تازه؟
آنچه در تحولات اخیر اهمیت دارد، تغییر محور منازعه از کنترل سرزمینی و مبارزه مسلحانه به سمت ادغام سیاسی، امنیتی و نهادی است.
اگر روند خلع سلاح PKK و ادغام SDF در ساختارهای دولتی واقعاً بهطور کامل اجرا شود، یکی از مهمترین تغییرات چند دهه اخیر در معادلات کردی منطقه رقم خواهد خورد.
با این حال، حتی گزارش مرکز مطالعات الجزیره نیز تأکید میکند که این روند هنوز کامل و غیرقابل بازگشت نیست و امکان مقاومت جریانهایی که با سازش مخالف هستند وجود دارد. بنابراین، فاصله میان اعلام توافق و اجرای واقعی آن همچنان یکی از مهمترین متغیرهای آینده خواهد بود.
