بیتاوان – سرویس تحلیل: چهار دهه اسلحه، درگیری و هزینههای سنگین انسانی و سیاسی؛ حالا پکک از کنار گذاشتن سلاح سخن میگوید. اما پرسشی که پشت تصاویر «خداحافظی با اسلحه» باقی میماند، شاید مهمتر از خود مراسم خلع سلاح باشد: آیا واقعاً یک منازعه در حال پایان یافتن است یا تنها شکل و زمین بازی آن تغییر میکند؟
تحولات اخیر پیرامون پکک در نگاه نخست میتواند نشانه ورود ترکیه به دورهای تازه تلقی شود؛ دورهای که در آن سلاح جای خود را به سیاست میدهد. با این حال، گزارشها و تحلیلهای منتشرشده درباره روند جاری نشان میدهد پرونده بسیار پیچیدهتر از تصویر ساده «پکک سلاح را کنار گذاشت و صلح آغاز شد» است.
اکنون مسئله اصلی دیگر فقط این نیست که پکک چه تعداد سلاح تحویل خواهد داد؛ بلکه سؤال مهمتر این است که پس از خاموش شدن اسلحهها چه اتفاقی خواهد افتاد؟
اسلحه کنار میرود؛ تشکیلات چه میشود؟
پکک طی دههها بخش مهمی از هویت، ساختار و مناسبات درونی خود را حول مبارزه مسلحانه بنا کرده است. بنابراین کنار گذاشتن سلاح، در صورت اجرای کامل، این گروه را با یک پرسش بنیادین روبهرو میکند:
پکک بدون اسلحه قرار است چه باشد؟
پایان فعالیت مسلحانه لزوماً به معنای ناپدید شدن یک تشکیلات نیست. ممکن است ساختارها تغییر کنند، نیروها در قالبهای دیگری سازماندهی شوند و رقابت از میدان نظامی به عرصه سیاسی و اجتماعی منتقل شود.
به همین دلیل، برای ارزیابی واقعی این روند باید فراتر از تصاویر نمادین خلع سلاح رفت و دید سرنوشت ساختار تشکیلاتی، اعضا و شبکههای مرتبط با پکک چگونه تعیین خواهد شد.
آنکارا هم بدون محاسبه وارد میدان نشده است
در سوی دیگر ماجرا دولت ترکیه قرار دارد.
روند جاری در شرایطی پیش میرود که سیاست داخلی ترکیه با بحثهایی درباره آینده قانون اساسی، آرایش نیروهای پارلمان و معادلات قدرت روبهروست. همین همزمانی باعث شده برخی تحلیلگران بپرسند آیا پرونده خلع سلاح صرفاً یک پروژه امنیتی و صلحمحور است یا بخشی از محاسبات بزرگتر سیاسی نیز در آن نقش دارد.
اگر روند خلع سلاح بتواند حمایت یا همراهی بخشهایی از جریان سیاسی کرد را با برخی طرحهای دولت همراه کند، آثار آن ممکن است بسیار فراتر از پرونده پکک باشد.
بنابراین در این بازی، تنها تفنگهای پکک روی میز نیست؛ آینده معادلات قدرت در ترکیه نیز میتواند بخشی از ماجرا باشد.
چهار دهه جنگ را نمیتوان با یک مراسم تمامشده اعلام کرد
تجربه منازعات مسلحانه در نقاط مختلف جهان نشان میدهد تحویل سلاح تنها یکی از مراحل پایان یک منازعه است.
ایرلند شمالی، کلمبیا و تجربه پایان فعالیت مسلحانه اتا در اسپانیا هر کدام مسیر متفاوتی طی کردند، اما یک نقطه مشترک داشتند: خاموش شدن اسلحه پایان کار نبود.
ترکیه نیز با همین واقعیت مواجه است.
اگر خلع سلاح انجام شود اما سازوکار مشخصی برای آینده اعضای پکک، فعالیتهای سیاسی، بازگشت احتمالی نیروها و سایر پیامدهای چند دهه درگیری وجود نداشته باشد، ممکن است بحران صرفاً از یک شکل به شکل دیگری منتقل شود.
صلح روی کاغذ یا صلح در میدان؟
اینجاست که تفاوت میان «توقف جنگ» و «حل مناقشه» اهمیت پیدا میکند.
ممکن است دیگر صدای تیراندازی شنیده نشود، اما این بهتنهایی به معنای حل اختلافاتی نیست که طی دههها انباشته شدهاند.
در ادبیات مطالعات صلح، توقف خشونت بدون برطرف شدن عوامل بنیادی مناقشه گاهی «صلح منفی» نامیده میشود؛ وضعیتی که جنگ متوقف شده اما تضمینی برای پایداری صلح وجود ندارد.
روند جاری ترکیه نیز با چنین آزمونی روبهروست.
پکک پس از پکک؛ سؤال بزرگتر همینجاست
شاید مهمترین بخش ماجرا تازه پس از تحویل آخرین سلاح آغاز شود.
اگر ساختار مسلحانه پکک واقعاً پایان یابد، وضعیت تشکیلات و شبکههای مرتبط با آن چه خواهد شد؟ نیروهای این گروه کجا خواهند رفت؟ فعالیتهای سیاسی چگونه ادامه پیدا خواهد کرد و رابطه سازمانهای همسو یا نزدیک به آن با ساختار سابق چه تغییری خواهد کرد؟
اینها پرسشهایی هستند که پاسخشان میتواند مشخص کند «پایان مبارزه مسلحانه» واقعاً به معنای پایان یک دوره است یا صرفاً بازطراحی آن.
اردوغان؛ برنده سیاسی خلع سلاح؟
از سوی دیگر، رجب طیب اردوغان میتواند یکی از مهمترین بازیگران سیاسی این تحول باشد.
اگر دولت او موفق شود پروندهای را که دههها یکی از مهمترین مسائل امنیتی ترکیه بوده بدون بازگشت گسترده خشونت به مرحله خلع سلاح برساند، این موضوع میتواند به دستاوردی سیاسی برای دولت تبدیل شود.
اما درست در همین نقطه پرسش دیگری شکل میگیرد:
مرز میان «پروژه صلح» و «پروژه سیاسی» کجاست؟
هرچه روند خلع سلاح بیشتر با مذاکرات پارلمانی، تغییرات حقوقی و معادلات آینده قدرت در ترکیه گره بخورد، پاسخ به این سؤال دشوارتر خواهد شد.
تفنگها میروند؛ سؤالها باقی میمانند
پکک ممکن است پس از چند دهه تفنگ را کنار بگذارد؛ اما تاریخ یک منازعه با سوزاندن یا تحویل چند قبضه سلاح پاک نمیشود.
آنچه امروز دیده میشود شاید پایان مرحله مسلحانه یک پرونده باشد، اما هنوز برای اعلام پایان خود پرونده زود است.
آزمون واقعی نه روزی است که پکک آخرین سلاحش را زمین بگذارد، بلکه روز بعد از آن است.
آن روز مشخص خواهد شد که ترکیه واقعاً وارد دوران تازهای شده یا بازی قدیمی تنها با مهرهها و قواعد تازه ادامه پیدا میکند.
